नेपालको गण्डकी प्रदेशअन्तर्गत तनहुँ जिल्लामा अवस्थित बन्दिपुर पछिल्ला वर्षहरूमा देशकै प्रमुख पर्यटन गन्तव्यका रूपमा उभिँदै गएको छ।

प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक विरासत, सांस्कृतिक मौलिकता र व्यवस्थित बस्ती संरचनाका कारण बन्दिपुर आज आन्तरिक मात्र होइन, विदेशी पर्यटकहरूको रोजाइमा पनि पर्दै गएको छ। एक समय भारत-तिब्बत व्यापारिक नाकाका रूपमा चर्चित बन्दिपुर अहिले पर्यटनको हब बन्ने यात्रामा तीव्र गतिमा अघि बढिरहेको छ।

समुद्री सतहबाट करिब १,००० मिटर उचाइमा रहेको बन्दिपुरको हावापानी वर्षभरि नै समशीतोष्ण रहन्छ। यहाँबाट माछापुच्छ्रे, अन्नपूर्ण, मनास्लु हिमशृंखला, साथै तराईको समथर भू–भाग स्पष्ट देख्न सकिन्छ।

बन्दिपुर गाउँपालिकाको कुल जनसंख्या करिब ३० हजार रहेको छ भने बन्दिपुर बजार क्षेत्रमा करिब ६–७ हजार जनसंख्या बसोबास गर्छन्। पछिल्ला १० वर्षमा यहाँ सडक पहुँच ९० प्रतिशतभन्दा बढी, विद्युत् पहुँच करिब ९८ प्रतिशत र सञ्चार सेवा लगभग सबै क्षेत्रमा पुगेको तथ्यांक स्थानीय निकायले देखाउँछ।

सामाजिक रूपमा नेवार, मगर, गुरुङ, ब्राह्मण, क्षेत्री लगायत समुदायबीचको सहअस्तित्व बन्दिपुरको सामाजिक बल हो
१८औँ र १९औँ शताब्दीमा बन्दिपुर भारत–तिब्बत व्यापार मार्गको प्रमुख केन्द्र थियो। विशेष गरी नेवार व्यापारीहरूको सक्रियताले बन्दिपुर आर्थिक र सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा फस्टाएको इतिहास पाइन्छ।

आज पनि बन्दिपुर बजारका ५०% भन्दा बढी पुराना नेवारी शैलीका घर, मठ–मन्दिर, पाटी–पौवा र ढुंगेधारा संरक्षित छन्। बन्दिपुर जात्रा, गाईजात्रा, रोपाईं नाच, लाखे नाचजस्ता सांस्कृतिक गतिविधिले वार्षिक रूपमा हजारौँ पर्यटक आकर्षित गर्ने गरेका छन्।

स्थानीय पर्यटन कार्यालयका अनुसार पछिल्ला वर्षहरूमा बन्दिपुरमा वार्षिक करिब १.५ देखि २ लाख आन्तरिक पर्यटक र १५–२० हजार विदेशी पर्यटक आगमन हुने गरेको अनुमान छ।

पर्यटनसँग प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा करिब ६० प्रतिशत स्थानीय घरपरिवार जोडिएको देखिन्छ। होटल, होमस्टे, गाइड, यातायात, हस्तकला, कृषि उत्पादन र सेवा क्षेत्रमा रोजगारी बढ्दै गएको छ। यसले स्थानीय आयस्तरमा उल्लेखनीय सुधार ल्याएको छ।

बन्दिपुर क्षेत्रमा हाल करिब ४० भन्दा बढी होटल, ६० भन्दा बढी होमस्टे सञ्चालनमा छन्। यी संरचनाबाट वार्षिक रूपमा लाखौँ रुपैयाँ स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रवेश गरिरहेको छ। सिद्ध गुफा, पदयात्रा मार्ग, दृश्यावलोकन स्थल, धार्मिक स्थल, साइकल पर्यटन र सांस्कृतिक भ्रमणजस्ता गतिविधिले बन्दिपुरलाई बहुआयामिक पर्यटन गन्तव्य बनाएको छ। यससँगै ढाका कपडा, हस्तकला, अर्गानिक तरकारी, स्थानीय मदिरा र परम्परागत खानाले साना तथा घरेलु उद्योगलाई समेत गति दिएको छ।

पर्यटन विकाससँगै बन्दिपुरमा शिक्षा र चेतनाको स्तरमा सुधार आएको छ। होमस्टे सञ्चालनमा महिलाको सहभागिता करिब ५० प्रतिशतभन्दा बढी रहेको तथ्यांकले देखाउँछ। यसले महिला सशक्तीकरण र आत्मनिर्भरतालाई बल पुर्‍याएको छ।

स्थानीय विद्यालय र समुदायमा वातावरण संरक्षण, सरसफाइ र सांस्कृतिक सम्पदा जोगाउने अभियान सक्रिय हुँदै गएका छन्।

बढ्दो पर्यटक आगमनसँगै फोहर व्यवस्थापन, पानीको दीगो स्रोत, मौलिक संस्कृति संरक्षण र योजनाबद्ध पूर्वाधार विकास चुनौतीका रूपमा देखिएका छन्।

तर, यदि स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय सरकारबीच सहकार्य, वातावरणमैत्री नीति, डिजिटल पर्यटन प्रवर्द्धन र दीगो योजना कार्यान्वयन गरियो भने बन्दिपुर अन्तर्राष्ट्रियस्तरको नमूना पर्यटन गन्तव्य बन्न सक्ने प्रबल सम्भावना बोकेको छ।

निष्कर्षमा भन्ने हो भने प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक सम्पदा, सांस्कृतिक विविधता र तथ्यांकले पुष्टि गर्ने पर्यटन विस्तारका आधारमा बन्दिपुर आज तनहुँ मात्र होइन, समग्र नेपालको पर्यटन नक्सामा एक उज्यालो केन्द्रका रूपमा उदाउँदै गएको छ। दीगो र समावेशी विकासमार्फत बन्दिपुरले स्थानीय समृद्धि, राष्ट्रिय अर्थतन्त्र र नेपाली पर्यटनको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानलाई अझ सुदृढ बनाउने निश्चित देखिन्छ।

सपना भट्टराई (हाल माडी चितवन)
        माइती बन्दिपुर