प्रारम्भमा नेपाल र भारतबीच धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध कसरी विकसित भयो भन्ने बिषय सन्दर्भमा केही जानकारी दिने कोशिस सहित केही अध्ययन सहित चर्चा परिचर्चा गर्न खोजेको छु, केही टिपोट र जिज्ञासा लेखमा हेर्नुहोला!सबै तिर कोट्याउन चेष्टा गरेको छु।
नेपाल र भारतबीचको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध हजारौं वर्ष पुरानो छ। यी दुई देश भौगोलिक रूपमा छुट्टिए पनि धर्म, संस्कृति, परम्परा, भाषा, र ऐतिहासिक सम्बन्धका कारण अभिन्न छन्।
१. वैदिक कालदेखि सांस्कृतिक सम्बन्ध ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, र अथर्ववेद नेपाल र भारतका साझा धार्मिक ग्रन्थ हुन्।
उपनिषद्, महाभारत, रामायण, र पुराणहरू नेपाल र भारतका हिन्दूहरूको साझा धार्मिक आधार हुन्।
नेपालका राजा जनक (जनकपुर) र भारतीय ऋषिहरूबीच ज्ञान र धर्मको आदान-प्रदान हुन्थ्यो।
२. रामायणकालीन सम्बन्ध
माता सीता नेपाल (जनकपुर) मा जन्मेकी थिइन्, र उनको विवाह भारतको अयोध्याका राजा रामसँग भयो।
यसले नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धलाई अझ सुमधुर बनायो, जसको प्रभाव आज पनि देख्न सकिन्छ।
प्रत्येक वर्ष भारतबाट हजारौं श्रद्धालुहरू रामजानकी विवाह महोत्सवमा भाग लिन जनकपुर आउँछन्।
३. महाभारतकालीन सम्बन्ध
महाभारतका विभिन्न पात्रहरूको नेपालसँग सम्बन्ध छ।
कृष्णले अर्जुनलाई भगवद् गीता उपदेश दिनु भन्दा पहिले नेपालका विभिन्न स्थानहरूमा तीर्थाटन गरेका थिए।
महाभारतका कौरव-पाण्डवहरूको समयमा नेपालमा विभिन्न क्षेत्रीय शासकहरूको अस्तित्व थियो, जसको सम्बन्ध भारतका राजाहरू सँग थियो।
४. बौद्ध धर्म र नेपाल-भारत सम्बन्ध
गौतम बुद्ध नेपाल (लुम्बिनी) मा जन्मेका थिए, तर उनले भारतमा बौद्ध धर्मको प्रचार गरे।
बुद्धका मुख्य चार पवित्र स्थलहरू—लुम्बिनी (नेपाल), बोधगया, सारनाथ, र कुशीनगर (भारत) छन्।
यसले नेपाल र भारतबीच धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई अझ बलियो बनायो।
५. हिन्दू धर्मको विस्तार र धार्मिक स्थलहरू
नेपाल र भारतमा हिन्दू धर्मको समान परम्परा छ।
नेपालका पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, गलेश्वर, जनकपुर, र देवघाट जस्ता स्थलहरू भारतीय हिन्दूहरूका लागि पनि तीर्थस्थल हुन्।
भारतका काशी (वाराणसी), प्रयागराज, हरिद्वार, बद्रीनाथ, केदारनाथ, रामेश्वरम् आदि नेपालका हिन्दूहरूको लागि पवित्र तीर्थस्थल हुन्।
नेपाल र भारतबीच धार्मिक यात्राको परम्परा रहिआएको छ।
६. धार्मिक गुरु-शिष्य परम्परा
नेपाल र भारतका गुरुहरू (महर्षि वशिष्ठ, गोरखनाथ, आदि शंकराचार्य) दुबै देशमा गई धर्मको प्रचार गर्थे।
नेपालका विभिन्न आश्रमहरू (गोरखनाथ मठ, देवघाट, गलेश्वर आश्रम, पशुपतिनाथ क्षेत्र) भारतका धार्मिक अखाड़ा तथा संस्थाहरूसँग आबद्ध छन्।
भारतका काशी, हरिद्वार, ऋषिकेश, तथा वृन्दावनका सन्तहरू नेपालका मठमन्दिरमा भ्रमण तथा प्रवचन दिन आउँछन्।
७. सांस्कृतिक सम्बन्ध
नेपाली र भारतीय भाषा, संगीत, नृत्य, तथा परम्पराहरू मिल्दोजुल्दो छन्।
नेपाली समाजमा संस्कृत, हिन्दी, मैथिली, भोजपुरी, अवधी भाषाहरूको प्रभाव देखिन्छ।
भारतका पर्वहरू (दशैँ, तिहार, छठ, होली) नेपालमा पनि समान रूपमा मनाइन्छन्।
नेपालका कला, मूर्तिकला, र मन्दिर निर्माण शैली भारतसँग समान छन् (जस्तै, काठमाडौँ उपत्यकाका मन्दिरहरू भारतीय शैलीमा आधारित छन्)।
निष्कर्ष
नेपाल र भारतबीच धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध वैदिक कालदेखि नै विकास भएको हो। रामायण, महाभारत, बौद्ध धर्म, तथा हिन्दू तीर्थयात्रा परम्पराले यी दुई देशलाई अझ नजिक बनाएको छ। नेपाल र भारतका धार्मिक स्थलहरू, गुरुकुल प्रणाली, अखाड़ा परम्परा, तथा धार्मिक मेलाले यस सम्बन्धलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्।
यसरी, नेपाल–भारत सम्बन्ध केवल राजनीतिक होइन, धर्म, संस्कृति, परम्परा, र अध्यात्ममा गहिरोसँग जोडिएको छ।
नेपाल र भारतबीचको धार्मिक तथा सांस्कृतिक मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध प्राचीन कालदेखि नै अस्तित्वमा रहेको छ। वैदिक कालदेखि नै यी दुई देशबीच गहिरो धार्मिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्बन्ध रहिआएको छ।
मुख्य ऐतिहासिक सन्दर्भहरू:
रामायणकालीन सम्बन्ध: भगवान राम (अयोध्या, भारत) र माता सीता (जनकपुर, नेपाल) को विवाहले नेपाल–भारत सम्बन्धलाई धार्मिक रूपमा बलियो बनाएको छ।
बुद्धकालीन सम्बन्ध: भगवान बुद्धको जन्म लुम्बिनी (नेपाल) मा भएको थियो, तर उनले आफ्नो जीवनको धेरैजसो समय भारतमा व्यतीत गरी बौद्ध धर्मको प्रचार गरे।
गुप्तकाल र मौर्यकाल: सम्राट अशोकले नेपालका विभिन्न बौद्ध तीर्थस्थलहरूमा स्तूपहरू निर्माण गराएका थिए।
मध्ययुगीन व्यापार र सांस्कृतिक आदान–प्रदान: नेपालका मल्ल राजाहरू र भारतका विभिन्न शासकहरूबीच सुमधुर सम्बन्ध रहेको थियो।
यसरी नेपाल र भारतको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध हजारौं वर्ष पुरानो छ, जसले यी दुई देशलाई घनिष्ठरूपमा जोडेको छ।
देवघाट दिव्यधाम नेपालकै एक प्रमुख धार्मिक तीर्थस्थल हो, जुन गण्डकी प्रदेशमा नारायणी, कालीगण्डकी, र त्रिशूली नदीहरूको संगमस्थलमा अवस्थित छ। नेपाल मात्र होइन, भारतका लाखौं हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि पनि यो पवित्र स्थल हो।
नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध
देवघाट दिव्यधाम र भारतबीचको सम्बन्ध धार्मिक, सांस्कृतिक, र ऐतिहासिक रूपमा घनिष्ठ छ।
हिन्दू धर्मको पवित्र स्थल: भारतका तीर्थयात्रीहरू विशेष गरी उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल, र अन्य स्थानहरूबाट देवघाट दर्शन गर्न आउँछन्। यहाँ महर्षि वशिष्ठ, वामदेव, र परशुरामजस्ता ऋषिहरूले तपस्या गरेको मानिन्छ।
बागमती–गण्डकी संस्कृति: नेपाल र भारतबीचको धार्मिक परम्परामा गण्डकी नदीको विशेष महत्त्व छ। शालिग्राम शिला (विष्णुको प्रतीक) गण्डकी नदीमै पाइन्छ, जुन भारतका विभिन्न मन्दिरहरूमा पूजाआजा गर्न लगिन्छ।
वृद्धाश्रम र सन्यास परम्परा: देवघाटमा नेपाल र भारतका साधु-सन्तहरूको ठूलो जमघट हुन्छ। विशेष गरी काशी, प्रयागराज, र हरिद्वारका साधुहरू पनि यहाँ तपस्या गर्न आउँछन्।
मकर संक्रान्ति मेला: नेपाल मात्र होइन, भारतबाट पनि ठूलो संख्यामा भक्तजनहरू मकर संक्रान्ति अवसरमा देवघाटमा स्नान गर्न आउँछन्, जसले नेपाल–भारत धार्मिक सम्बन्धलाई थप मजबुत बनाएको छ।
धार्मिक तथा सांस्कृतिक सहकार्य: भारतका हिन्दू धर्मगुरुहरू, आश्रमहरू, र धार्मिक संघसंस्थाहरूले देवघाटमा मठ-मन्दिर निर्माण, धार्मिक अनुष्ठान, तथा समाजसेवाका कार्यहरूमा योगदान पुर्याउँदै आएका छन्।
यसरी, देवघाट दिव्यधाम नेपाल–भारतबीचको धार्मिक, सांस्कृतिक, र आध्यात्मिक सम्बन्धको प्रतीक बनेको छ।
महामण्डलेश्वर उपाधि हिन्दू सनातन परम्परामा एक उच्च सम्मानित पद हो, जुन विशेष गरी अखाड़ा (सन्यासी संप्रदाय) भित्र वरिष्ठ सन्त तथा गुरूहरूलाई प्रदान गरिन्छ। नेपाल र भारत दुवै देशमा महामण्डलेश्वरहरूको विशेष भूमिका रहँदै आएको छ, र यी दुई देशका महामण्डलेश्वरहरूबीच निकट सम्बन्ध रहेको छ।
नेपाल र भारतका महामण्डलेश्वरहरूबीचको सम्बन्ध
अखाड़ा परम्परा र गुरु-शिष्य सम्बन्ध
महामण्डलेश्वरहरू प्रायः भारतका प्रमुख १३ अखाड़ाहरू (जस्तै जूना अखाड़ा, निरंजनी अखाड़ा, महानिर्वाणी अखाड़ा आदि) मार्फत नियुक्त गरिन्छन्।
नेपालका धेरै महामण्डलेश्वर भारतका अखाड़ाहरूसँग आवद्ध छन्, र भारतीय अखाड़ाहरू नेपालका तीर्थस्थलहरू (जस्तै पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, देवघाट) मा धार्मिक कार्यहरूमा संलग्न छन्।
नेपालका महामण्डलेश्वरहरू भारतीय गुरूहरूका शिष्य हुने तथा भारतका महामण्डलेश्वरहरू नेपाल भ्रमण गरी प्रवचन, दीक्षा, तथा धार्मिक अनुष्ठानहरू सञ्चालन गर्ने परम्परा छ।
कुम्भ मेला र धार्मिक महासम्मेलन
भारतका प्रयागराज, हरिद्वार, उज्जैन, र नासिकमा हुने कुम्भ मेलाहरूमा नेपालका महामण्डलेश्वरहरू सहभागी हुन्छन्।
नेपालमा पनि धार्मिक महासम्मेलनहरूमा भारतीय महामण्डलेश्वरहरूको उपस्थिति हुने गर्छ।
तीर्थयात्रा र आश्रमहरू
भारतका महामण्डलेश्वरहरू नेपालका प्रमुख धार्मिक स्थलहरू (पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, जनकपुर, देवघाट, स्वर्गद्वारी) भ्रमण गर्छन्।
नेपालका महामण्डलेश्वरहरू पनि भारतका चारधाम (बद्रीनाथ, केदारनाथ, द्वारका, रामेश्वरम्), काशी, वृन्दावन, अयोध्या, तथा अन्य स्थानमा भ्रमण गर्छन्।
सामाजिक तथा धार्मिक सहकार्य
भारत र नेपालका महामण्डलेश्वरहरू धर्मसंस्कार, गुरुकुल स्थापना, गोशाला, तथा अन्य समाजसेवी कार्यहरूमा सहकार्य गर्छन्।
नेपाली महामण्डलेश्वरहरूले भारतका धार्मिक संस्थाहरूसँग मिलेर धार्मिक ग्रन्थहरूको प्रचारप्रसार, धर्मसंस्कार शिक्षण, तथा योग-ध्यान कक्षाहरू सञ्चालन गर्छन्।
निष्कर्ष
नेपाल र भारतका महामण्डलेश्वरहरूबीचको सम्बन्ध गहिरो धार्मिक, सांस्कृतिक, र गुरु-शिष्य परम्परामा आधारित छ। भारतका प्रमुख अखाड़ाहरूमा नेपालका महामण्डलेश्वरहरूलाई सम्मानका साथ मान्यता दिइन्छ, र दुवै देशका सन्तहरू परस्पर सहयोग र आदान-प्रदानमा संलग्न छन्।
गलेश्वर आश्रम र भारतको मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध
गलेश्वर आश्रम नेपालका प्रमुख धार्मिक तथा आध्यात्मिक स्थलहरूमध्ये एक हो, जुन म्याग्दी जिल्लाको बेनी नगरपालिका नजिक गलेश्वरधाम मा अवस्थित छ। यो आश्रम विशेष गरी महादेव (शिव) को पूजा-अर्चना, वैदिक शिक्षा, तथा धार्मिक प्रवचनका लागि प्रसिद्ध छ। नेपालका धार्मिकस्थलहरूमध्ये गलेश्वर आश्रमको भारतसँग गहिरो सम्बन्ध रहिआएको छ।
नेपाल–भारतको धार्मिक सम्बन्ध गलेश्वर आश्रमसँग कसरी जोडिएको छ?
हिन्दू धर्मको साझा सम्पदा
गलेश्वर आश्रम भगवान शिव लाई समर्पित स्थल भएकाले भारतका शिवभक्तहरूका लागि महत्वपूर्ण तीर्थस्थल हो।
भारतका विभिन्न भागबाट (विशेष गरी उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखण्ड, बंगाल) बाट भक्तजनहरू शिव पूजा गर्न यहाँ आउने गर्छन्।
महामण्डलेश्वर र भारतीय साधुहरूको संलग्नता
नेपालका महामण्डलेश्वरहरू भारतका अखाड़ाहरू (जस्तो कि जूना अखाड़ा, निरंजनी अखाड़ा, महानिर्वाणी अखाड़ा) सँग आवद्ध छन्।
भारतीय महामण्डलेश्वर, गुरुहरू, तथा साधु-सन्तहरूले गलेश्वर आश्रम भ्रमण गरी धार्मिक प्रवचन तथा अनुष्ठान सञ्चालन गर्छन्।
अध्यात्म र योग प्रवर्द्धन
गलेश्वर आश्रममा नेपाल र भारत दुवै देशका साधु-सन्तहरू योग, ध्यान, तथा वेदाध्ययनका लागि बस्ने गर्छन्।
भारतका आध्यात्मिक गुरुहरू (जस्तै काशीका विद्वान, हरिद्वार तथा ऋषिकेशका योगगुरुहरू) यहाँ प्रवचन दिन आउँछन्।
तीर्थयात्रा मार्गमा महत्वपूर्ण स्थल
मुक्तिनाथ जाने हिन्दू तीर्थयात्रुहरू (विशेष गरी भारतका) गलेश्वरधाममा दर्शन गरी जाने गर्छन्।
नेपालका पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ जस्ता तीर्थस्थलहरूसँग भारतका धार्मिक स्थलहरू (जस्तै काशी, बद्रीनाथ, रामेश्वरम्) को जस्तो धार्मिक सम्बन्ध रहेको छ, त्यस्तै गलेश्वर पनि शिव संप्रदायको महत्वपूर्ण स्थल भएकाले भारतीय भक्तहरूका लागि आकर्षणको केन्द्र बनेको छ।
भारतका धार्मिक संस्थाहरूसँग सहकार्य
भारतका विभिन्न धार्मिक संस्थाहरू, आश्रमहरू, तथा हिन्दू धर्मगुरुहरूले गलेश्वर आश्रममा विभिन्न सामाजिक तथा धार्मिक परियोजनाहरूमा योगदान पुर्याउँदै आएका छन्।
गलेश्वरधाममा धार्मिक अध्ययन, गुरुकुल सञ्चालन, तथा गोशाला व्यवस्थापनमा भारतीय सहयोगसमेत रहिआएको छ।
निष्कर्ष
गलेश्वर आश्रम र भारतबीचको सम्बन्ध धार्मिक, सांस्कृतिक, तथा आध्यात्मिक रूपले अत्यन्त गहिरो छ। भारतका तीर्थयात्रीहरू, साधु-सन्तहरू, तथा धार्मिक संस्थाहरूले गलेश्वर आश्रमको प्रवर्द्धन तथा संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन्। नेपाल–भारतबीचको सनातन धार्मिक एकता कायम राख्न गलेश्वर आश्रम एउटा केन्द्रबिन्दु बनेको छ।
नेपाल–भारत धार्मिक तथा सांस्कृतिक मैत्रीपूर्ण सम्बन्ध, प्रवचन, र अमृत भोजनको सन्दर्भमा अध्ययन गर्दा निम्न ऐतिहासिक तथा तथ्यगत कुराहरू छुटाउन नहुने महत्त्वपूर्ण विषयहरू छन्:
१. वैदिक काल र गुरु-शिष्य परम्परा
वैदिक कालदेखि नै नेपाल र भारतबीच ज्ञान, धर्म, र दर्शनको आदान-प्रदान हुँदै आएको छ।
महर्षि वशिष्ठ, याज्ञवल्क्य, गौतम, तथा कपिलमुनि नेपाल र भारत दुबै देशमा पूजनीय छन्।
नेपालका राजा जनक (विदेह) र उनका गुरु याज्ञवल्क्यबीचको संवाद (बृहदारण्यक उपनिषद्) हिन्दू दर्शनको महत्वपूर्ण अंश हो।
२. रामायणकालीन सम्बन्ध
माता सीता नेपाल (जनकपुर) मा जन्मेकी थिइन् र अयोध्याका राजा रामसँग विवाह भएको थियो।
राम-जानकी विवाह संस्कृतिले नेपाल र भारतबीच धार्मिक तथा पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाएको छ।
प्रत्येक वर्ष भारतका अयोध्या, मिथिला, काशी, वृन्दावन लगायतका स्थानहरूबाट हजारौं भक्तजन जनकपुर आउँछन्।
३. महाभारत र बौद्ध धर्मको प्रभाव
महाभारत अनुसार, भगवान श्रीकृष्णले अर्जुनलाई गीता उपदेश दिनु अघि नेपाल भ्रमण गरेका थिए भन्ने विश्वास छ।
नेपालका गलेश्वर, पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, र देवघाट महाभारतकालीन धर्मपरम्परासँग सम्बन्धित छन्।
गौतम बुद्ध नेपालको लुम्बिनीमा जन्मिए पनि भारतमा ज्ञान प्राप्त गरेर बौद्ध धर्मको प्रचार गरे।
बुद्धका चार प्रमुख तीर्थस्थलहरूमध्ये लुम्बिनी नेपालमा छ, र अन्य (बोधगया, सारनाथ, कुशीनगर) भारतमा छन्।
४. नेपाल–भारत धार्मिक स्थलहरूबीचको सम्बन्ध
नेपाल र भारतका धार्मिक स्थलहरू परस्पर पूरक छन्।
नेपालका प्रमुख स्थलहरू
पशुपतिनाथ (शिवको प्रधान ज्योतिर्लिङ्ग)
मुक्तिनाथ (हिन्दू र बौद्ध दुवैका लागि पवित्र)
गलेश्वर (महादेवको तपोभूमि)
जनकपुर (सीताको जन्मभूमि)
देवघाट (सन्तहरूको साधना स्थल)
भारतका प्रमुख स्थलहरू
काशी (वाराणसी) – मोक्ष नगरी
बद्रीनाथ, केदारनाथ – चारधाममध्ये मुख्य
हरिद्वार, प्रयागराज – गङ्गा स्नानको प्रमुख स्थल
अयोध्या – भगवान रामको जन्मस्थान
५. प्रवचन परम्परा र धार्मिक महासम्मेलन
नेपाल र भारतबीच धार्मिक प्रवचन र संत-समागमको लामो परम्परा छ।
महामण्डलेश्वर, आचार्य, र धर्मगुरुहरू काशी, वृन्दावन, हरिद्वार, नेपालका विभिन्न तीर्थस्थलहरूमा प्रवचन दिन आउँछन्।
देवघाट, पशुपतिनाथ, गलेश्वर, तथा मुक्तिनाथमा धार्मिक महासम्मेलन तथा साधना शिविरहरू आयोजना गरिन्छ, जसमा नेपाल र भारतका साधु-सन्तहरूको उपस्थिति अनिवार्य जस्तै हुन्छ।
६. अमृत भोजन (प्रसाद परम्परा)
अमृत भोजन धार्मिक सभ्यताको एक महत्वपूर्ण अंश हो, जसले भक्तिभाव, दानशीलता, तथा भातृत्वको प्रवर्द्धन गर्छ।
नेपाल र भारत दुबै देशमा मठ-मन्दिरहरूमा भण्डारा (निःशुल्क भोजन) वितरणको परम्परा छ।
काशीको अन्न क्षेत्र, वृन्दावनका गोशालाहरू, हरिद्वारका मठहरू जस्तै नेपालका पशुपतिनाथ, देवघाट, तथा गलेश्वर आश्रममा पनि भण्डारा परम्परा छ।
भारतका धार्मिक संघसंस्थाहरू नेपालका विभिन्न मठमन्दिरमा अमृत भोजन (भण्डारा) सञ्चालनमा सहयोग गर्छन्।
७. नेपाल–भारतको धार्मिक तथा सांस्कृतिक एकता प्रवर्द्धन गर्न महत्त्वपूर्ण कार्यक्रमहरू
नेपाल–भारत धार्मिक यात्रा (तीर्थयात्रा कार्यक्रमहरू)
अयोध्या-जनकपुर रामायण सर्किट
नेपालका शिव स्थलहरू र भारतका १२ ज्योतिर्लिङ्ग दर्शन
बौद्ध धर्मअनुसार लुम्बिनी–बोधगया–कुशीनगर यात्रा
संयुक्त धार्मिक मेला
मकर संक्रान्ति स्नान (देवघाट, नेपाल – प्रयागराज, भारत)
कुम्भ मेला (भारत) मा नेपाली साधुहरूको सहभागिता
पशुपतिनाथ महाशिवरात्रि महोत्सव (भारतका साधुहरू नेपाल आउँछन्)
निष्कर्ष
नेपाल र भारतबीचको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध वैदिक कालदेखि अहिलेसम्म सशक्त रूपमा कायम छ। प्रवचन परम्परा, गुरु-शिष्य परम्परा, धार्मिक महासम्मेलन, तथा अमृत भोजन (प्रसाद) परम्पराले यी दुई देशबीचको सनातन धार्मिक मित्रतालाई बलियो बनाएको छ।
नेपाल–भारतको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्ध मात्र पर्यटन वा तीर्थयात्रामा सीमित छैन, यो संस्कृति, परम्परा, सामाजिक सहयोग, तथा आध्यात्मिक चेतनाको साझा सम्पत्ति हो।
लेखक- बिनोद कुमार गुरूङ
(परिकल्पनाकार, बिचारक, सामाजिक तथा राजनीतिक बिज्ञ)
